منوچهر اميرى

مقدمهء كتاب 10

فرهنگ داروها و واژه نامه هاى دشوار ( يا تحقيق درباره كتاب الأبنية عن حقائق الأدوية لموفق الدين أبو منصور الهروى 365 ه‍ ) ( فارسى )

صيدنه يا داروشناسى نيز بر دو بخش تقسيم مىشد : نخست « ادويهء مفرده » يا « مفردات طبى » ديگرى « ادويهء مركبه » كه غالبا اصطلاح « اقراباذين » يا « قراباذين » يا « قرابادين » بر آن اطلاق مىشد . پيداست كه پايهء اقراباذين نيز بر ادويهء مفرده است و چون مطلقا ادويه مىگفتند مراد همان ادويهء مفرده بود . در زبان فارسى ، قديم‌ترين كتابى كه در ادويه تأليف شده و به دست ما رسيده است كتاب الابنيه عن حقائق الادويه تأليف موفق الدين ابو منصور على - الهروى است كه پس از اين در « مقدّمه » دربارهء اهميت علمى و ادبى آن به شرح سخن خواهم گفت . چنان كه در مقدمه خواهيم ديد ، اهميت الابنيه بخصوص از نظر اشتمال آن بر صدها واژهء داروئى و اصطلاحات پزشكى و لغات ادبى است كه هريك از آنها در كتاب حاضر به دقت و به تفصيل مورد پژوهش واقع شده است . در واقع اين كتاب شرح و تفسير يا توضيحات و تعليقاتى است كه نويسندهء اين سطور بر الابنيهء تصحيح شدهء خود نوشته است . در آغاز در نظر بود كه اين‌همه در يك جا با متن الابنيه چاپ شود اما چون هنوز چندان مدتى از انتشار متن مصحح شادروان استاد احمد بهمنيار نمىگذرد و هنوز نيازى به انتشار چاپ ديگرى از الابنيه احساس نمىشود ، تصميم به طبع كتاب حاضر گرفته شد كه خود تأليفى است مستقل و چون به صورت فرهنگ تنظيم گشته ، دانش‌پژوهان بخصوص اديبان و واژه‌جويان و زبانشناسان و پزشكان و داروسازان مىتوانند حتى بىمراجعه به متن الابنيه از آن بهره برگيرند . شايد بتوان گفت كه اين نخستين پژوهش دربارهء يكى از متن‌هاى كهن فارسى است كه موضوع آن از يك سر مربوط است به ادبيات و از سوى ديگر به علوم - علم پزشكى و داروشناسى و جانورشناسى و زمين‌شناسى قديم . و اين دانشها كه امروز از يادها رفته تنها از نظر « تاريخ علم » حائز اهميت است . پس الابنيه عن حقائق الادويه كتابى است كه در مرز علم و ادب قرار گرفته است . از نظر ادبى يكى از بهترين و كهن‌ترين نثرهاى فارسى درى به شمار مىرود . و امّا از نظر علمى : واژه‌ها و اصطلاحاتى كه براى داروها ( اعم از مواد گياهى و حيوانى و معدنى ) و از ديرزمان در فارسى و عربى متداول شده است غالب آنها در الابنيه و بعدها در ديگر كتب ادويه ضبط گشته و مبلغى در نظم و نثر فارسى راه يافته و بسيارى از آنها ( اما نه همهء آنها ) در فرهنگها و لغت‌نامه‌ها